ورود گروههای مالی خصوصی به میدان انرژی پاک
به گزارش نبض بازار-صنعت برق ایران این روزها یکی از پرشتابترین دورههای رشد ظرفیت تجدیدپذیر خود را پشت سر میگذارد. بر اساس اعلام رسمی رئیس سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا)، ظرفیت منصوبه نیروگاههای تجدیدپذیر کشور از مرز ۵ هزار و ۸۰۰ مگاوات عبور کرده است؛ رقمی که تنها چند سال پیش در محدوده هزار و ۲۵۰ مگاوات قرار داشت. به بیان دیگر، ظرفیت تجدیدپذیر کشور در بازه اخیر حدود ۴.۲ برابر شده و بخش غالب این رشد، یعنی چیزی در حدود ۸۰ تا ۸۳ درصد، به نیروگاههای خورشیدی اختصاص دارد که ظرفیت آنها از حدود ۷۰۰ مگاوات به بیش از ۵۳۰۰ مگاوات رسیده است؛ رشدی بیش از هفتبرابری در کمتر از دو سال. در مقابل، ظرفیت نیروگاههای بادی کشور همچنان زیر ۴۰۰ مگاوات باقی مانده، هرچند مقامهای ساتبا از برنامهریزی برای توسعه این بخش نیز خبر دادهاند.
با این حال، وقتی این ارقام را در کنار ظرفیت کل نیروگاهی کشور (نزدیک به ۹۸ هزار مگاوات) قرار میدهیم، سهم تجدیدپذیرها هنوز به زیر ۴ درصد محدود است؛ فاصلهای که دقیقاً همان چیزی است که ساتبا قصد دارد در کوتاهمدت پر کند. رئیس ساتبا هدفگذاری کرده که ظرفیت تجدیدپذیر کشور تا پایان سال ۱۴۰۵ به بیش از ۱۲ هزار مگاوات برسد؛ یعنی رشدی نزدیک به سهبرابر نسبت به وضعیت فعلی. این هدف در برنامه هفتم توسعه نیز گنجانده شده و ارقام بلندمدتتری تا محدوده ۲۰ تا ۳۰ هزار مگاوات نیز برای افقهای آتی مطرح است.
آمارهای میدانی نیز از داغ بودن این بخش حکایت دارد: به گفته مقامهای ساتبا، هماکنون بیش از هزار کارگاه و پروژه مرتبط با احداث نیروگاههای تجدیدپذیر در ۳۱ استان کشور فعال است و برآوردها نشان میدهد بیش از ۵۰ هزار نفر بهطور مستقیم در این کارگاهها و پروژهها مشغول به کارند؛ رقمی که با توسعه پروژهها افزایش خواهد یافت. بخش قابلتوجهی از این رشد نیز با مشارکت بخش خصوصی محقق شده است؛ برای نمونه در بخشی از سال ۱۴۰۴ حدود ۲۵۷۸ مگاوات به بهرهبرداری رسید که بیش از ۱۵۷۰ مگاوات آن سهم بخش خصوصی با سرمایهگذاری نزدیک به ۵۵۰ میلیون دلار بود.
تصویر جهانی؛ ارزانتر شدن خورشیدی و رکورد سرمایهگذاری انرژی پاک
نمونه گروه مالی گردشگری را باید در بستر یک روند جهانی بزرگتر دید. بر اساس گزارش هزینههای تولید برق تجدیدپذیر آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA) برای سال ۲۰۲۵، میانگین جهانی هزینه تمامشده برق خورشیدی فتوولتائیک (LCOE) در محدوده ۴.۴ سنت به ازای هر کیلوواتساعت باقی مانده و هزینه نیروگاههای بادی خشکی نیز به حدود ۳.۳ سنت کاهش یافته است. طبق همین گزارش، بیش از ۹۰ درصد ظرفیت تجدیدپذیر مقیاس نیروگاهی که در سال ۲۰۲۵ به بهرهبرداری رسید، برق را ارزانتر از ارزانترین گزینه فسیلی جدید تولید میکرد؛ عاملی که مزیت اقتصادی سرمایهگذاری در این حوزه را برای بانکها و صندوقهای سرمایهگذاری تقویت میکند.
در سطح کلانتر، گزارش شاخص گذار انرژی (ETI) ۲۰۲۶ مجمع جهانی اقتصاد نشان میدهد سرمایهگذاری جهانی در بخش انرژی به رکورد ۳.۳ تریلیون دلار رسیده و سهم انرژیهای تجدیدپذیر و هستهای از تولید برق جهان برای نخستینبار به ۴۲ درصد رسیده است؛ هرچند همین گزارش، جایگاه ایران را در رتبه ۱۰۵ از میان ۱۲۰ کشور مورد بررسی قرار داده که نشاندهنده فاصله قابلتوجه کشور با کشورهای پیشرو در مسیر گذار انرژی است. گزارش تازه «سرمایهگذاری جهانی انرژی ۲۰۲۶» آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نیز هشدار میدهد که تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، هزینه تأمین مالی پروژههای بزرگ انرژی، بهویژه فناوریهای سرمایهبری مانند تجدیدپذیرها، را افزایش داده است.
نمونهای عملیاتی از ورود بانکها به انرژی پاک
در میان بازیگران خصوصی این عرصه، پرونده گروه مالی گردشگری و بازوی بانکی آن، بانک گردشگری، به یکی از مشخصترین نمونههای ورود نظام بانکی ایران به سرمایهگذاری مستقیم در انرژیهای تجدیدپذیر تبدیل شده است. این هلدینگ، از طریق شرکت توسعه انرژی نفت و گاز لاوان، احداث نزدیک به ۳ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی را بهعنوان یکی از بزرگترین طرحهای ملی بخش خصوصی در حوزه انرژی پاک در دستور کار قرار داده است. برآورد سرمایهگذاری اعلامشده برای این سبد پروژهها حدود ۲.۳ میلیارد دلار عنوان شده و ساختگاههای آن در استانهای متعددی از جمله اصفهان، قزوین، مرکزی، فارس، سیستان و بلوچستان، قم، کرمان و بوشهر پراکندهاند.
آنچه این نمونه را از یک برنامهریزی روی کاغذ متمایز میکند، پیشرفت فیزیکی آن است. بر اساس تازهترین اعلام رئیس هیئتمدیره بانک گردشگری، این طرح ملی وارد فاز اجرایی شده و تاکنون عملیات اجرایی ۱۸۳۶ مگاوات از مجموع ظرفیت ۳ هزار مگاواتی پروژه، در ۹ سایت مختلف آغاز شده است؛ یعنی بیش از ۶۰ درصد از کل این طرح عملاً وارد فاز ساخت شده است. اجرای این پروژهها بهعنوان پیمانکار EPC بر عهده هلدینگ نفت و گاز لاوان است که از اوایل سال ۱۴۰۴ کار خود را در این زمینه آغاز کرده است.
در میان پروژههای این سبد، افتتاح عملیات اجرایی نیروگاه ۲۰۰ مگاواتی خورموج در شهرستان دشتی استان بوشهر یکی از نمونههای شاخص بود که با حضور مسئولان استانی و مدیران ارشد بانک گردشگری و شرکت لاوان کلید خورد. مدیرعامل شرکت لاوان در این مراسم اجرای نیروگاه خورموج را نشانهای از «ظرفیت بالای همکاری میان بخش خصوصی و نظام بانکی» توصیف کرد. در کنار طرحهای بزرگمقیاس، پروژههای کوچکتری مانند نیروگاه ۳ مگاواتی کاشمر نیز در آستانه بهرهبرداری قرار دارند که نشان میدهد این برنامه در مقیاسهای مختلف، از طرحهای بزرگ چند صد مگاواتی تا واحدهای کوچک محلی، بهصورت همزمان پیش میرود.
گردشگری با رویکردی که خود آن را «بانک سبز انرژی» مینامد، موافقتنامه همکاری با ساتبا امضا کرده و عاملیت تأمین مالی پروژههای تجدیدپذیر، از جمله فاینانس ارزی و ریالی برای صنایع صادراتمحور، را بر عهده گرفته است. در کنار تأمین مالی صرف، این بانک به توسعه خطوط انتقال و پستهای برق مرتبط با این نیروگاهها نیز ورود کرده است؛ رویکردی که نشان میدهد بانکها و گروههای مالی میتوانند فراتر از وامدهی سنتی، بهعنوان شریک توسعه در پروژههای زیرساختی عمل کنند: تأمین سرمایه پروژهای، مشارکت مستقیم در احداث، تسهیل واردات تجهیزات و حتی کمک به اتصال نیروگاهها به شبکه سراسری برق.
چرا مشارکت مالی خصوصی کلید توسعه است
مجموع این آمارها یک نتیجه روشن دارد مقیاس سرمایه موردنیاز برای رساندن ظرفیت تجدیدپذیر ایران به ۱۲ هزار مگاوات و فراتر از آن، با بودجه عمومی بهتنهایی قابل تأمین نیست. در شرایطی که هزینه سرمایه در اقتصادهای نوظهور همچنان بالاتر از میانگین جهانی است، ورود بانکها، صندوقهای توسعه و گروههای مالی خصوصی به این عرصه یک ضرورت است، نه یک گزینه جانبی. نمونه گروه مالی گردشگری و پروژه ۳ هزار مگاواتی آن، با بیش از ۱۸۰۰ مگاوات در حال اجرا در ۹ سایت مختلف کشور، دقیقاً نشان میدهد این مسیر چگونه میتواند از حرف به عمل برسد: تبدیل یک طرح نیروگاهی به یک دارایی سرمایهپذیر با جریان درآمدی بلندمدت، از طریق مدلهایی مانند تأمین مالی پروژهمحور، سندیکای بانکی، لیزینگ تجهیزات و قراردادهای خرید تضمینی شفاف. اگر این الگو در مقیاس بزرگتر تکرار شود، ایران میتواند فاصله میان اهداف اعلامی ساتبا و ظرفیت واقعاً نصبشده را با سرعتی بسیار بیشتر از روند فعلی طی کند.