ارزیابی سهم حملونقل بار و چالشهای ترانزیتی
به گزارش نبض بازار-بخش عمده حملونقل بار در ایران بر دوش ناوگان جادهای است. بر اساس آمارهای منتشرشده، بیش از ۷۰ درصد جابهجایی بار کشور از طریق جاده انجام میشود. در مقابل، سهم حملونقل ریلی حدود ۵ تا ۶ درصد و سهم حملونقل هوایی حدود ۰.۲ درصد گزارش شده است.
این وابستگی به جاده، فشار مضاعفی بر زیرساختهای حملونقل کشور وارد کرده و پیامدهایی مانند افزایش استهلاک راهها، مصرف سوخت، هزینههای لجستیکی و حوادث جادهای را به دنبال دارد.

ترانزیت کالا؛ سهم ۸۸ درصدی جادهها
وضعیت ترانزیت بینالمللی کالا نیز نشاندهنده سهم بالای حملونقل جادهای است. بر اساس اعلام یکی از مقامهای وزارت راه و شهرسازی در سال ۱۴۰۴، از مجموع حدود ۲۰ میلیون تن کالای ترانزیتی کشور، ۸۸ درصد از طریق جاده و تنها ۱۲ درصد از طریق شبکه ریلی جابهجا شده است.
این ترکیب نشان میدهد که با وجود موقعیت جغرافیایی ایران در مسیر کریدورهای بینالمللی، ظرفیت شبکه ریلی هنوز سهم محدودی در جابهجایی کالاهای ترانزیتی دارد.
ایران در مقایسه با جهان و اروپا
مقایسه سهم شیوههای مختلف حملونقل در ایران و اروپا، تفاوت ساختار لجستیکی این مناطق را نشان میدهد.
بر اساس دادههای ارائهشده برای سال ۲۰۲۵، سهم حملونقل جادهای در مقیاس جهانی حدود ۱۰ درصد برآورد شده است. در مقابل، حملونقل دریایی بینالمللی با سهمی حدود ۷۴ درصد، بخش عمده تجارت جهانی کالا را بر عهده دارد.
در اروپا نیز سهم جاده از جابهجایی کالا حدود ۲۵.۷ درصد و سهم حملونقل ریلی حدود ۵.۴ درصد گزارش شده است. حملونقل دریایی نیز با سهمی حدود ۶۷ درصد جایگاه مهمی در تجارت این منطقه دارد.
البته این ارقام به دلیل تفاوت در مبنای محاسبه و سهم حملونقل دریایی، مستقیماً قابل مقایسه با آمار حملونقل داخلی ایران نیستند.
برنامه هفتم؛ هدفگذاری سهم ۳۰ درصدی ریل
برنامه هفتم توسعه افزایش سهم حملونقل ریلی را بهعنوان یکی از اهداف توسعه زیرساختهای کشور دنبال میکند. بر اساس هدفگذاری اعلامشده، قرار است سهم حملونقل ریلی بار تا پایان برنامه به ۳۰ درصد برسد.
تحقق این هدف به سرمایهگذاری در توسعه خطوط ریلی، نوسازی ناوگان، افزایش ظرفیت لکوموتیوها و اتصال شبکه ریلی به بنادر، گمرکات و مراکز صنعتی نیاز دارد.
وابستگی بالای حملونقل بار ایران به جاده، علاوه بر افزایش هزینههای اقتصادی، پیامدهای زیستمحیطی و زیرساختی قابلتوجهی دارد. افزایش سهم راهآهن میتواند به کاهش فشار بر شبکه جادهای، مصرف سوخت و هزینه جابهجایی کالا کمک کند. با این حال، تحقق هدف ۳۰ درصدی برنامه هفتم مستلزم رفع موانع سرمایهگذاری و توسعه ظرفیتهای عملیاتی شبکه ریلی است.