دو استراتژی برای توسعه صنعت فولاد؛ یکپارچگی تولید یا سرمایه‌گذاری‌های بزرگ؟ + اینفوگرافی
به گزارش نبض بازار - بررسی ظرفیت‌های تولیدی و پروژه‌های توسعه‌ای هلدینگ ماهان و شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات (ومعادن) نشان می‌دهد این دو مجموعه با دو الگوی متفاوت در زنجیره فولاد فعالیت می‌کنند. ماهان با برخورداری از مجموعه‌ای از واحد‌های معدنی، فرآوری، احیای مستقیم و تولید محصولات فولادی، ساختاری نسبتاً یکپارچه از معدن تا محصول نهایی ایجاد کرده است. در مقابل، ومعادن از طریق سرمایه‌گذاری در شرکت‌های زیرمجموعه و اجرای پروژه‌های بزرگ معدنی و فولادی، به دنبال توسعه ظرفیت تولید در بخش‌های مختلف این زنجیره است.
با این حال، مقایسه ظرفیت این دو مجموعه به دلیل تفاوت در نوع و وضعیت داده‌های منتشرشده نیازمند تفکیک ظرفیت‌های موجود از طرح‌های در دست اجراست. برای ماهان، اطلاعاتی درباره ظرفیت واحد‌های فعال و پروژه‌های توسعه‌ای در دسترس است، اما برای ومعادن رقم تجمیعی ظرفیت کل هلدینگ به دست نیامده و اطلاعات موجود عمدتاً به شرکت‌های زیرمجموعه و پروژه‌های مشخص مربوط می‌شود.
ماهان؛ زنجیره‌ای از استخراج سنگ‌آهن تا تولید میلگرد
هلدینگ ماهان از مجموعه‌های فعال گروه مالی گردشگری در زنجیره فولاد است که فعالیت‌های آن بخش‌هایی از استخراج سنگ‌آهن، فرآوری مواد معدنی، تولید آهن اسفنجی و تولید محصولات فولادی را در بر می‌گیرد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، شرکت ماهان سیرجان ظرفیت استخراج سالانه سه میلیون تن سنگ‌آهن را دارد. در بخش احیای مستقیم نیز ظرفیت تولید آهن اسفنجی در احیا استیل فولاد بافت ۸۰۰ هزار تن در سال اعلام شده است.
در بخش تولید محصولات فولادی، فولاد صنعت بناب از ظرفیت تولید بیش از ۴۵۰ هزار تن شمش و ۸۵۰ هزار تن میلگرد برخوردار است. این ترکیب نشان می‌دهد ماهان برخلاف مجموعه‌هایی که عمدتاً بر سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی یا فولادی متمرکز هستند، بخشی از زنجیره تولید را در قالب شرکت‌های مختلف زیرمجموعه خود پوشش می‌دهد.
در صفحه معرفی هلدینگ ماهان در وب‌سایت گروه مالی گردشگری نیز ظرفیت سالانه تولید کنسانتره و گندله، هرکدام به میزان ۲.۵ میلیون تن، و ظرفیت تولید آهن اسفنجی ۸۰۰ هزار تن اعلام شده است. با این حال، درباره وضعیت بهره‌برداری از واحد‌های کنسانتره و گندله، اطلاعات موجود بیشتر به ظرفیت طرح‌ها و برنامه‌های توسعه‌ای اشاره دارد و بهره‌برداری قطعی آنها از داده‌های بررسی‌شده قابل تأیید نیست.
توسعه ظرفیت فرآوری و استخراج در ماهان سیرجان
یکی از محور‌های توسعه فعالیت‌های معدنی ماهان، افزایش ظرفیت خردایش و فرآوری سنگ‌آهن است. شرکت رویان فرآوران معدنی ماهان سیرجان از بهمن‌ماه ۱۴۰۲ کارخانه خردایش و دانه‌بندی خود را با ظرفیت سالانه چهار میلیون تن سنگ‌آهن راه‌اندازی کرده است.
در کنار این واحد، پروژه احداث کارخانه کنسانتره با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن در سال نیز در برنامه‌های توسعه‌ای هلدینگ قرار دارد. بر اساس اظهارات منتشرشده از مدیرعامل مجموعه، زمین و مجوز‌های مورد نیاز این پروژه دریافت شده و عملیات اجرایی آن در دستور کار قرار گرفته است.
همچنین کارخانه گندله‌سازی با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن در سال در فهرست پروژه‌های هلدینگ قرار دارد. در صورت تکمیل و بهره‌برداری از این طرح‌ها، ظرفیت فرآوری و تولید محصولات میانی در زنجیره ماهان افزایش خواهد یافت و امکان اتصال بیشتر بخش معدن به واحد‌های احیا و فولادسازی فراهم می‌شود.
با این حال، باید میان ظرفیت اسمی طرح‌ها و ظرفیت عملیاتی واحد‌های به بهره‌برداری رسیده تفاوت قائل شد. ارقام ۲.۵ میلیون تنی کنسانتره و گندله در اطلاعات بررسی‌شده به‌عنوان ظرفیت پروژه‌ها مطرح شده‌اند و نمی‌توان آنها را بدون تأیید رسمی در ردیف ظرفیت تولید بالفعل هلدینگ قرار داد.
اختلاف در ظرفیت‌های اعلام‌شده ماهان
در اطلاعات منتشرشده درباره برخی واحد‌های ماهان، ارقام یکسانی دیده نمی‌شود. برای نمونه، ظرفیت تولید آهن اسفنجی احیا استیل فولاد بافت در یک منبع ۸۰۰ هزار تن و در مصاحبه مدیرعامل ۸۵۰ هزار تن در سال اعلام شده است.
در بخش معدن نیز ظرفیت استخراج ماهانه سیرجان در برخی اطلاعات سه میلیون تن در سال عنوان شده، در حالی که در منبع دیگری رقم چهار میلیون تن به‌عنوان هدف سالانه مطرح شده است.
این اختلاف‌ها باید در گزارش با ذکر منشأ و ماهیت هر عدد منعکس شوند؛ به‌ویژه آنکه ممکن است بخشی از ارقام به ظرفیت موجود و بخشی دیگر به اهداف توسعه‌ای یا ظرفیت مورد انتظار مربوط باشد.
هلدینگ ماهان همچنین در گزارشی قدیمی‌تر، ایجاد ۱۵ هزار فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم را اعلام کرده است. این رقم در صفحه دیگری از مجموعه نیز تکرار شده، اما با توجه به قدیمی بودن اطلاعات، نمی‌توان آن را بدون داده‌های جدیدتر به‌عنوان آمار اشتغال فعلی هلدینگ در نظر گرفت.
ومعادن؛ توسعه ظرفیت از مسیر شرکت‌های زیرمجموعه
شرکت سرمایه‌گذاری توسعه معادن و فلزات (ومعادن) از طریق سرمایه‌گذاری در مجموعه‌ای از شرکت‌های معدنی و فولادی، توسعه ظرفیت تولید در بخش‌های مختلف زنجیره را دنبال می‌کند.
برای این مجموعه، رقم تجمیعی و قابل اتکایی از ظرفیت کل هلدینگ در دسترس نیست. بنابراین، ارزیابی مقیاس فعالیت ومعادن در این گزارش بر اساس اطلاعات برخی شرکت‌های زیرمجموعه و پروژه‌های توسعه‌ای انجام می‌شود؛ رویکردی که امکان بررسی بخشی از ظرفیت‌های موجود و برنامه‌های آینده را فراهم می‌کند، اما برای مقایسه کامل با ماهان کافی نیست.
یکی از شرکت‌های مهم این مجموعه، صبانور است که در حوزه استخراج و فرآوری سنگ‌آهن فعالیت می‌کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، صبانور در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ موفق به تولید یک میلیون و ۷۶۹ هزار و ۴۶۱ تن کلوخه سنگ‌آهن، ۸۵۰ هزار و ۳۶۲ تن کنسانتره و ۲۳۷ هزار و ۴۳۲ تن گندله شده است.
این ارقام از معدود داده‌های جدید مربوط به تولید واقعی در اطلاعات بررسی‌شده هستند و تصویری از عملکرد عملیاتی یکی از زیرمجموعه‌های ومعادن ارائه می‌کنند. همچنین ذخایر قطعی سنگ‌آهن صبانور حدود ۲۴۰ میلیون تن اعلام شده و هدف‌گذاری برای افزایش آن به بیش از ۴۵۰ میلیون تن مطرح است.
پروژه‌های توسعه‌ای ومعادن در زنجیره فولاد
بخش مهمی از برنامه توسعه‌ای ومعادن بر افزایش ظرفیت تولید کنسانتره، گندله و آهن اسفنجی متمرکز است. یکی از پروژه‌های مهم این مجموعه، کارخانه گندله‌سازی صبا امید در بیجار است که ظرفیت طراحی‌شده آن یک میلیون تن در سال اعلام شده است.
بر اساس گزارش مجمع این شرکت در ۲۸ خردادماه ۱۴۰۵، پیشرفت پروژه حدود ۸۱ درصد بوده و در گزارشی مربوط به شهریورماه همان سال، میزان پیشرفت بیش از ۸۵ درصد اعلام شده است. مدیرعامل ومعادن نیز در تیرماه ۱۴۰۵ از برنامه تکمیل و افتتاح پروژه در همان سال خبر داده بود. با این حال، این زمان‌بندی یک هدف اعلام‌شده است و تحقق نهایی آن به تأیید بهره‌برداری رسمی نیاز دارد.
پروژه کنسانتره‌سازی گلالی نیز با ظرفیت سالانه ۲.۵ میلیون تن در حال اجراست. میزان پیشرفت این طرح بیش از ۲۵ درصد اعلام شده و زمان بهره‌برداری آن حدود یک سال پس از زمان انتشار اطلاعات مربوطه پیش‌بینی شده است. بنابراین، این ظرفیت نیز باید در گروه پروژه‌های در دست ساخت قرار گیرد، نه ظرفیت عملیاتی فعلی.
آهن اسفنجی؛ یکی از محور‌های اصلی توسعه ظرفیت ومعادن
در بخش احیای مستقیم، پروژه آهن اسفنجی بیجار از طرح‌های مهم ومعادن در قالب فعالیت‌های فولاد کردستان محسوب می‌شود. ظرفیت این پروژه در برخی منابع حدود ۱.۶ میلیون تن در سال و در اظهارات مدیرعامل ومعادن ۱.۷ میلیون تن اعلام شده است.
برای این پروژه، زمان بهره‌برداری در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۶ هدف‌گذاری شده بود؛ با این حال، اطلاعات بررسی‌شده برای تأیید وضعیت فعلی پیشرفت یا تغییر احتمالی زمان‌بندی آن کافی نیست.
پروژه آهن اسفنجی الماس آرتاویل نیز با ظرفیت سالانه ۱.۱ میلیون تن در فهرست طرح‌های توسعه‌ای این مجموعه قرار دارد. در یکی از منابع قدیمی‌تر، پیشرفت پروژه بیش از ۶۰ درصد و زمان بهره‌برداری آن سال ۱۴۰۴ اعلام شده بود. با این حال، اطلاعات جدیدی برای تأیید وضعیت کنونی این پروژه در دسترس نیست.
در مجموع، پروژه‌های آهن اسفنجی بیجار و الماس آرتاویل نشان می‌دهند ومعادن در حال دنبال کردن برنامه‌ای برای افزایش ظرفیت تولید در بخش احیای مستقیم است؛ اما تا زمان بهره‌برداری رسمی، ظرفیت این طرح‌ها نباید با ظرفیت تولید بالفعل شرکت‌های زیرمجموعه یکسان در نظر گرفته شود.
مقایسه ماهان و ومعادن؛ ظرفیت موجود در برابر پروژه‌های توسعه‌ای
بررسی اطلاعات موجود نشان می‌دهد ماهان و ومعادن از نظر ساختار فعالیت و وضعیت ظرفیت‌های تولیدی تفاوت‌هایی دارند. ماهان بخشی از زنجیره فولاد را از استخراج سنگ‌آهن تا تولید میلگرد در قالب شرکت‌های زیرمجموعه پوشش می‌دهد و ظرفیت‌های مشخصی در بخش معدن، آهن اسفنجی و محصولات فولادی برای آن اعلام شده است.
در مقابل، ومعادن از طریق سرمایه‌گذاری در شرکت‌های زیرمجموعه، توسعه پروژه‌های بزرگ در بخش‌های معدنی و فولادی را دنبال می‌کند. بخشی از ظرفیت‌های این مجموعه در شرکت‌هایی مانند صبانور بالفعل است و بخش دیگری در قالب پروژه‌هایی مانند گندله‌سازی صبا امید، کنسانتره گلالی و واحد‌های آهن اسفنجی بیجار و الماس آرتاویل تعریف شده است.
از نظر ظرفیت آهن اسفنجی، برای ماهان رقم ۸۰۰ تا ۸۵۰ هزار تن در سال در واحد احیا استیل فولاد بافت اعلام شده است. در مقابل، ومعادن پروژه‌ای با ظرفیت حدود ۱.۶ تا ۱.۷ میلیون تن در سال در بیجار و طرح دیگری با ظرفیت ۱.۱ میلیون تن در سال در الماس آرتاویل دارد؛ هرچند وضعیت فعلی بهره‌برداری از این پروژه‌ها در اطلاعات موجود تأیید نشده است.
در بخش کنسانتره و گندله نیز ماهان ظرفیت طرح‌های ۲.۵ میلیون تنی را برای هر یک از این محصولات معرفی کرده است. در سبد پروژه‌های ومعادن، طرح کنسانتره گلالی با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن و پروژه گندله‌سازی صبا امید با ظرفیت یک میلیون تن در سال قرار دارند.
تفاوت مهم در این مقایسه آن است که بخشی از ارقام ماهان به ظرفیت واحد‌های موجود و بخشی دیگر به طرح‌های توسعه‌ای مربوط می‌شود؛ در حالی که بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های مورد اشاره برای ومعادن هنوز در مرحله اجرا یا برنامه‌ریزی قرار دارد. از این رو، مقایسه مستقیم مجموع ظرفیت‌های اعلام‌شده بدون تفکیک وضعیت پروژه‌ها می‌تواند تصویر نادرستی از مقیاس عملیاتی دو مجموعه ایجاد کند.
جمع‌بندی
هلدینگ ماهان و ومعادن دو الگوی متفاوت را برای حضور در زنجیره فولاد دنبال می‌کنند. ماهان با تکیه بر مجموعه‌ای از شرکت‌های معدنی، فرآوری، احیای مستقیم و فولادسازی، ساختاری نسبتاً یکپارچه از معدن تا تولید میلگرد ایجاد کرده است. در مقابل، ومعادن با سرمایه‌گذاری در شرکت‌های زیرمجموعه و اجرای طرح‌های بزرگ در حوزه کنسانتره، گندله و آهن اسفنجی، به دنبال توسعه ظرفیت تولید در مقیاسی گسترده‌تر است.
اطلاعات موجود نشان می‌دهد ماهان در برخی بخش‌ها از ظرفیت‌های مشخص و موجود برخوردار است، در حالی که بخشی از ظرفیت‌های بزرگ ومعادن همچنان به تکمیل پروژه‌ها و بهره‌برداری رسمی وابسته است. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس مجموع ظرفیت‌های اسمی طرح‌ها درباره برتری عملیاتی یکی از دو مجموعه نتیجه‌گیری کرد.
برای ارزیابی دقیق‌تر جایگاه این دو هلدینگ، انتشار اطلاعات به‌روز درباره ظرفیت‌های فعال، میزان تولید واقعی، پیشرفت پروژه‌ها و زمان ورود طرح‌های جدید به مدار تولید ضروری است. در نهایت، تفاوت اصلی این دو مجموعه را می‌توان در یکپارچگی زنجیره فعلی ماهان و تمرکز ومعادن بر توسعه ظرفیت از مسیر پروژه‌ها و شرکت‌های زیرمجموعه جست‌و‌جو کرد.