بناهای تاریخی، ستون اقتصادی گردشگری+اینفوگرافی
بناهای تاریخی و بافت‌های کهن، ستون‌های اصلی اقتصاد گردشگری و هویت فرهنگی شهرهای ایران به شمار می‌روند که در صورت حفظ و احیا می‌توانند موتور محرک اشتغال و توسعه پایدار باشند. با این حال، بررسی مستندات دو دهه اخیر نشان‌دهنده روندی نگران‌کننده از تخریب، آسیب و از بین رفتن بخش مهمی از این میراث گرانبهاست.
به گزارش نبض بازار-از سرای دلگشای تهران تا بافت تاریخی شیراز؛ میراثی که به جای احیا، تخریب شد. نگاهی به سیاهه‌چال ۲۰ سال تخریب بناهای تاریخی ایران که نشان می‌دهد چگونه میراث ملی ما میان طمع زمین‌سازان و بی‌توجهی متولیان گم شده است.
بررسی مواردی مانند تهران و یزد نشان می‌دهد که فرآیند «خروج از فهرست آثار ملی» اغلب پیش‌درآمدی بر تخریب عمدی و تغییر کاربری‌های تجاری است.
- پروژه‌های توسعه‌ای و طرح‌های تفصیلی: نمونه بافت تاریخی شیراز نشان می‌دهد که طرح‌های موسوم به توسعه شهری (مانند طرح توسعه حرم‌ها) بدون پیوست فرهنگی و میراثی، بزرگ‌ترین تهدید برای بافت‌های پیوسته تاریخی هستند.
- پروژه‌های عمرانی و بی‌توجهی به لایه‌های باستانی: حادثه گذر کمرزرین اصفهان بیانگر آن است که حتی بدون تخریب رو زمینی، عملیات عمرانی بی‌محابا می‌تواند به لایه‌های پنهان و باستان‌شناختی شهر صدمه جبران‌ناپذیر بزند.
- تهدید خانه‌های قاجاری و معاصر: فرقی نمی‌کند بنا مربوط به دوره قاجار باشد (مانند خانه امین‌لشکر) یا معماری مدرن ثبت‌شده (مانند خانه اقبالیان)، سوداگران زمین و بی‌توجهی متولیان، هر دو دسته را در معرض نابودی قرار داده‌اند.
- پروژه‌های عمرانی و بی‌توجهی به لایه‌های باستانی: حادثه گذر کمرزرین اصفهان بیانگر آن است که حتی بدون تخریب رو زمینی، عملیات عمرانی بی‌محابا می‌تواند به لایه‌های پنهان و باستان‌شناختی شهر صدمه جبران‌ناپذیر بزند.
- تهدید خانه‌های قاجاری و معاصر: فرقی نمی‌کند بنا مربوط به دوره قاجار باشد (مانند خانه امین‌لشکر) یا معماری مدرن ثبت‌شده (مانند خانه اقبالیان)، سوداگران زمین و بی‌توجهی متولیان، هر دو دسته را در معرض نابودی قرار داده‌اند.
1. سرای دلگشا | تهران (۱۳۸۹):
وضعیت: تخریب کامل
نکته کلیدی: این تخریب پس از «خروج از فهرست آثار ملی» صورت گرفت که نشان‌دهنده آسیب‌پذیری قانونی بناها پیش از تخریب فیزیکی است.
2. خانه صداقت | تهران (۱۳۹۰):
وضعیت: تخریب کامل
نکته کلیدی: مشابه سرای دلگشا، این بنا نیز پس از خروج از ثبت ملی تخریب شد.
3. خانه صفوی محمد مروج | یزد (۱۳۹۲):
وضعیت: تخریب کامل
نکته کلیدی: تخریب این اثر ارزشمند در بافت تاریخی یزد نیز پس از خروج از فهرست آثار ملی اتفاق افتاد.
4. خانه خوشبخت و خانه خانجانی | همدان (۱۴۰۰):
وضعیت: تخریب
نکته کلیدی: این مورد مربوط به تخریب همزمان دو خانه تاریخی در بافت قدیمی شهر همدان است.
5. خانه اقبالیان | همدان (۱۴۰۲):
وضعیت: تخریب کامل
نکته کلیدی: این بنا با وجود داشتن «معماری مدرن و ثبت ملی شده»، قربانی تخریب شد.
6. بافت تاریخی شیراز | شیراز (۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳):
وضعیت: تخریب چندین بنای تاریخی
*نکته کلیدی: این تخریب‌ها در محدوده «طرح توسعه شاهچراغ» و به صورت زنجیره‌ای رخ داده است.
7. گذر کمرزرین | اصفهان (۱۴۰۴):
وضعیت: آسیب به لایه‌های باستان‌شناختی
*نکته کلیدی: آسیب به شواهد تاریخی در جریان عملیات عمرانی شهری رخ داده است.
8. خانه امین‌لشکر | تهران (۱۴۰۴):
وضعیت: آغاز عملیات تخریب و سپس متوقف شدن
نکته کلیدی: این خانه قاجاری ثبت ملی شده در خطر جدی تخریب قرار داشت که با مداخله موقت متوقف شد.