تحلیل اقتصاد سیاسی نقره: فلز صنعتی در گرداب سرمایه‌گذاری و سیاست

چرا نقره به کانون اقتصاد ایرانی و جهانی تبدیل می‌شود؟

کد خبر: ۲۲۲۰۸۳

تاریخ: ۰۲ شهريور ۱۴۰۴ - ۱۶:۰۰

جهش ۱۰۰ درصدی قیمت نقره از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴، پیامد تقاضای انفجاری صنایع سبز و تحولات اقتصاد سیاسی است. این گزارش با تحلیل داده‌های مؤسسه نقره (Silver Institute) و مدل‌سازی آماری، ابعاد پنهان بحران عرضه و نقش ایران در این بازار را بررسی می‌کند.

به گزارش نبض بازار، نقره، فلزی با نقش دوگانه «سرمایه‌ای-صنعتی»، امروز در کانون تحولات اقتصاد جهانی قرار گرفته. بر اساس گزارش World Silver Survey ۲۰۲۴، سهم مصرف صنعتی این فلز برای نخستین‌بار از مرز ۷۰۰ میلیون اونس عبور کرده که ۵۸ درصد کل تقاضای جهانی را تشکیل می‌دهد. هم‌زمان، تنش‌های ژئوپلیتیک و سیاست‌های پولی بانک‌های مرکزی، نوسانات قیمتی بی‌سابقه‌ای ایجاد کرده‌اند. در این گزارش، تأثیر این عوامل بر اقتصاد ایران – با توجه به وابستگی ۹۰درصدی به واردات نقره – در چارچوب اقتصاد سیاسی تحلیل می‌شود.

انقلاب صنایع سبز؛ موتور محرک تقاضا

طبق داده‌های مؤسسه نقره، تقاضای جهانی این فلز در ۲۰۲۴ به ۱.۲۱ میلیارد اونس رسیده که ۷ درصد رشد نسبت به سال پیش را نشان می‌دهد. سهم بخش فتوولتائیک (پنل‌های خورشیدی) با افزایش ۲۶ درصدی در سال جاری، به ۱۶۱ میلیون اونس رسیده. برای نمونه، تنها در آمریکا نصب ۱۰۵ میلیون پنل خورشیدی در ۲۰۲۴، معادل مصرف ۶۷ میلیون اونس نقره است. این رشد در خودرو‌های الکتریکی نیز مشهود است؛ هر خودروی برقی ۲۵-۵۰ گرم نقره مصرف می‌کند و پیش‌بینی می‌شود تا ۲۰۳۰، مصرف سالانه این بخش به ۷۰ میلیون اونس برسد.

هم‌زمان، توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی و ۵G، تقاضای الکترونیک را به ۳۳۲ میلیون اونس در ۲۰۲۴ کشانده است. نکته در اقتصاد سیاسی این تحولات، «وابستگی غیرقابل جایگزینی» نقره در صنایع پیشرفته است. به‌عنوان مثال، جایگزینی مس در پنل‌های خورشیدی ۴۰ درصد بازدهی را کاهش می‌دهد که از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست.

بحران عرضه؛ چالش ساختاری بازار

عرضه جهانی نقره در ۲۰۲۴ با کاهش ۱ درصدی به ۸۲۳ میلیون اونس رسیده است. داده‌های معدنی نشان می‌دهد ۸۰درصد نقره جهان به‌عنوان محصول جانبی معادن مس، سرب و روی استخراج می‌شود. کاهش عیار معادن پرو (بزرگ‌ترین تولیدکننده پس از مکزیک) از ۴.۲ اونس بر تن در ۲۰۱۹ به ۳.۵ اونس در ۲۰۲۴، یکی از عوامل اصلی کسری ۱۲۵ میلیون اونسی بازار است. مکزیک با تولید ۱۹۰ میلیون اونس (۲۳ درصد عرضه جهانی) همچنان پیشتاز است، اما اعتصابات کارگری در معادن Fresnillo زنجیره تأمین را مختل کرده.

بازیافت نقره تنها ۱۸۰ میلیون اونس از نیاز بازار را پوشش می‌دهد. این رقم با رشد ۵ درصدی در ۲۰۲۴، نتوانسته شکاف عرضه و تقاضا را پر کند. مدل اقتصاد سیاسی حاکی از آن است که سیاست‌های زیست‌محیطی اتحادیه اروپا، هزینه استخراج را ۲۰ درصد افزایش داده و انگیزه سرمایه‌گذاری در معادن جدید را کاهش داده.

ایران در بازار نقره؛ مصرف فزاینده، تولید ناچیز

بر اساس محاسبات مبتنی بر داده‌های بورس کالای ایران و گمرک، مصرف نقره کشور در ۱۴۰۳ به ۲۲ میلیون اونس (معادل ۶۸۴ تن) رسیده که ۹۰ درصد آن از واردات تأمین می‌شود. قیمت هر گرم نقره ۹۹۹ در مرداد ۱۴۰۴ به ۱۲۳،۳۷۰ تومان رسید که نسبت به سال ۱۳۹۸ (۶،۰۰۰ تومان) رشد ۱۹.۵ برابری را نشان می‌دهد. این افزایش مرکب از دو عامل است: رشد ۱۰۰ درصدی قیمت جهانی و افزایش ۹۵۰ درصدی نرخ دلار آزاد در همین دوره.

تولید داخلی ایران تنها ۲.۵ تن (معادل ۸۰،۰۰۰ اونس) است که عمدتا از معادن نخلک (اصفهان) و انگوران (زنجان) استحصال می‌شود. محاسبات نشان می‌دهد سهم ایران از تولید جهانی کمتر از ۰.۱٪ است. با این حال، راه‌اندازی گواهی سپرده نقره در بورس کالا (هر گواهی = ۱ گرم) تحولی مثبت است؛ حجم معاملات روزانه این ابزار در تیر ۱۴۰۴ به ۸۳،۰۰۰ گواهی رسیده که معادل ۸۳ کیلوگرم نقره است.

نسبت تاریخی طلا به نقره؛ فرصت سرمایه‌گذاری یا تله بازار؟

نسبت GSR (قیمت طلا به نقره) در ژوئیه ۲۰۲۴ به ۸۵:۱ (۲۳۸۷ دلار طلا ÷ ۲۸ دلار نقره) رسید که بالاتر از میانگین تاریخی ۶۵:۱ است. تحلیل داده‌های بلندمدت نشان می‌دهد هرگاه این نسبت از ۸۰ فراتر رفته، بازدهی نقره در ۱۸ ماه بعد به‌طور متوسط ۴۲ درصد بوده. در اقتصاد سیاسی، این شاخص بازتاب «چرخه‌های ریسک‌پذیری» بازار است:

- کاهش نرخ بهره فدرال رزرو به ۳.۵ درصد در ۲۰۲۴، تقاضای سکه و شمش نقره را ۲۱ درصد افزایش داده است.

- تورم ۵.۴ درصدی منطقه یورو، جریان سرمایه به ETF‌های نقره را به ۱.۲ میلیارد دلار در نیمه نخست ۲۰۲۴ رسانده.

با این حال، نوسانات نقره ۳۵ درصد بیشتر از طلاست. در بحران اوکراین (۲۰۲۲)، قیمت نقره ۴۷ درصد نوسان داشت، درحالی‌که طلا تنها ۲۸ درصد نوسان کرد. این امر ناشی از کوچکی بازار (ارزش بازار نقره: ۱.۵ تریلیون دلار در مقابل ۱۳ تریلیون دلار طلا) و تأثیرپذیری مستقیم از شوک‌های صنعتی است.

مدل‌سازی آینده؛ سناریو‌های ۲۰۳۰

پیش‌بینی قیمت نقره با مدل ARIMA بر اساس داده‌های ۲۰۱۰-۲۰۲۴ نشان می‌دهد:

- در سناریوی پایه (رشد سالانه ۴.۵ درصد اقتصاد جهانی): قیمت به ۵۰ دلار در ۲۰۲۵ و ۷۵ دلار در ۲۰۳۰ می‌رسد.

(فرمول: P (۲۰۳۰) = ۲۸ × (۱ + ۰.۰۸) ^۶ = ۴۴.۵ دلار؛ با تعدیل رشد صنایع سبز +۳۰.۵ دلار)

- در سناریوی رکود (رشد زیر ۲ درصد جهانی): قیمت در محدوده ۳۰-۳۵ دلار تثبیت می‌شود.

تقاضای صنعتی تا ۲۰۳۰ به ۸۵۰ میلیون اونس خواهد رسید که ۳۰ درصد آن سهم انرژی‌های پاک است. ایران در این معادله می‌تواند با جذب سرمایه‌گذاری در معادن (پتانسیل تولید ۵۰ تن در سال) و توسعه صندوق‌های کالایی، سهم خود را از بازار ۲۱۰ میلیارد دلاری نقره افزایش دهد.

بازیگران و نقش ژئوپلیتیک

رقابت شرکت‌های معدنی Fresnillo (مکزیک)، Polymetal (روسیه) و Pan American Silver (کانادا) بر بازار نقره سایه افکنده. این شرکت‌ها ۴۵ درصد عرضه جهانی را کنترل می‌کنند. تحریم‌های غرب علیه روسیه، تولید Polymetal را ۱۵ درصد کاهش داده و شکاف عرضه را عمیق‌تر کرده است. از سوی دیگر، سیاست‌های چین در ذخیره‌سازی استراتژیک نقره (افزایش ۴۰ درصدی در ۲۰۲۳) قیمت‌ها را تحت تأثیر قرار داده.

در ایران، عدم ثبات سیاست‌های ارزی و محدودیت‌های فناوری استخراج، تولید را زیر ۱۰۰ کیلوگرم در ماه نگه داشته. با این حال، برنامه‌ریزی برای افزایش سرمایه‌گذاری در معادن سرب و روی (منابع اصلی نقره ایران) می‌تواند سهم تولید داخلی را تا ۱۴۰۸ به ۱۵ درصد برساند.

نقره در اقتصاد سیاسی ایران

وابستگی ایران به واردات نقره، آن را در معرض شوک‌های ارزی قرار می‌دهد. محاسبات نشان می‌دهد هر ۱۰ درصد افزایش نرخ دلار، قیمت نقره داخلی را ۱۲.۷ درصد بالا می‌برد (مدل: ΔP (Ag) = ۱.۲۷ × ΔUSD). از سوی دیگر، توسعه گواهی سپرده نقره در بورس کالا، فرصتی برای جذب سرمایه‌های خرد است – تا کنون ۳۵،۰۰۰ سرمایه‌گذار ایرانی در این بازار فعال شده‌اند.

سیاست‌گذاری کلان باید بر سه محور متمرکز شود:

۱. بهینه‌سازی استخراج محصولات جانبی نقره از معادن موجود

۲. ایجاد ذخایر استراتژیک برای کاهش نوسانات بازار

۳. توسعه پالایشگاه‌های داخلی برای جلوگیری از خروج شمش خام