مواضع مهم الهام علی اف و پاشینیان درباره تنش آذربایجان و ارمنستان

کد خبر: ۱۵۷۳۲۰

تاریخ: ۲۱ مرداد ۱۴۰۲ - ۱۶:۵۵

در حالیکه الهام علی‌اف گفته است: پیروزی در جنگ میان آذربایجان و ارمنستان مأموریت زندگی سیاسی‌ام بود، پاشینیان از نقض مفاد بیانیه می‌گوید.

به گزارش نبض بازار، یورونیوز نوشت: از آخرین مواضع الهام علی اف و پاشینیان همچنان  بوی تنش به مشام می رسد و به نظر می رسد ناگورنوی قره‌باغ، استعداد آغاز دوباره یک درگیری تمام عیار میان ارمنستان و آذربایجان را دارد.

یورونیوز نوشت:ناگورنوی قره‌باغ منطقه به لحاظ بین‌المللی جزء آذربایجان شناخته شده اما بخش‌هایی از آن در کنترل ارمنی‌هاست، آخرین دور درگیری‌ها در سال ۲۰۲۰ زخمی باز برای اهالی دو طرف به جا گذاشته، کسانی که مدعی‌اند برای حق مسلم‌شان می‌جنگند.

یورونیوز در گفتگویی اختصاصی با رهبران این دو کشور امکان و شیوهٔ رسیدن به صلح پایدار را در منطقه بررسی کرده است. الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان، هر دو به پرسش‌های یکسانی پاسخ داده‌اند و مشروح این گفتگو را در زیر می‌خوانید.

صلح شکننده و بیانیه‌ای که مفاد آن نقض می‌شود
منطقهٔ شما شاهد یکی از خشونت‌بارترین روزهای دوران معاصر در جنوب قفقاز بوده، و تنش‌های موجود در آن با پیمان صلح سال ۲۰۲۰ واقعا از میان نرفته‌اند. این خصومت دامنه‌دار را مربوط به چه عواملی می‌دانید؟

الهام علی‌اف، رئیس جمهوری آذربایجان: بیانیه‌ای که در دهم نوامبر ۲۰۲۰ به امضا رسید درعمل موجد صلح پایدار نبود. پیمان صلح نبود، درواقع نوعی بیانیه بود، و در عمل، اعلام تسلیم ارمنستان بود. درنتیجه ما شروع به طرح اقداماتی کردیم تا برای حل اختلاف با ارمنستان به یک راه‌حل نهایی برسیم. اقداماتی از قبیل به رسمیت شناختن تمامیت ارضی، حق حاکمیت، مرزهای بین‌المللی، تعیین مرزها، عدم استفاده از زور یا تهدید به استفاده از زور.

و همین پیشنهاد را ارائه کردیم. بنابراین کشور ما که متحمل ۳۰ سال اشغال شده بوده و با اعمال زور عدالت را برقرار کرده بود، تنظیم‌کنندهٔ فرآیند تازهٔ صلح بوده. البته نمی‌گویم که این فرآیند به‌خوبی پیش رفته. ولی خوشبین‌ایم چون در سطح وزرای خارجه طرفین وارد مذاکرات بسیار جدی شده‌ایم.

نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان: متنی که در نهم نوامبر سال ۲۰۲۰ به امضا رسیده، چنان که اشاره شد، به‌معنای قانونی، پیمان یا معاهدهٔ صلح نبوده، اما تعدادی از مفاد آن در عمل به‌شدت نقض شده. موافقم که این بیانیه می‌تواند ایدهٔ کلی طرح صلح آینده باشد و هست. متأسفانه بسیاری از مفاد آن پیوسته از سوی آذربایجان نقض می‌شود. این موارد هم‌اکنون هم چنان‌ نقض می‌شود. شما در پرسش‌تان هم از منطقهٔ ناگورنو-قره‌باغ سخن گفتید، و همگان به‌جز آذربایجان این را درک می‌کنند، اما این کشور همچنان اصرار دارد که چیزی به نام ناگورنو-قره‌باغ وجود ندارد.

میانجیگری پررنگ اتحادیه اروپا و ایالات متحده
شما به‌تازگی از بروکسل برگشته‌اید،‌ جایی که در آن با میانجیگری اتحادیهٔ اروپا چند بار با رئیس جمهوری آذربایجان دیدار کردید. این گفتگوها امیدواری زیادی به صلح در منطقه ایجاد کرده، اما آیا با توجه به آنچه شما می‌گویید آیا امیدواری خطاست؟ آیا صلح ممکن است؟ لطفا کمی دربارهٔ نتیجهٔ مذاکرات بگویید.

پاشینیان: صلح نه تنها ممکن است که ضروری است. اعتقاد من و موضع شخصی‌ام این است. و این را باور دارم. اما برای رسیدن به چنین چیزی، جامعهٔ بین‌الملل باید به نکات باریکی توجه کند، باید روشن شود که چرا مذاکرات به‌کندی پیش می‌رود. اجازه بدهید به دیدار یکی مانده به آخرمان در حضور شارل میشل، رئیس شورای اروپا در بروکسل اشاره کنم،‌دیداری که در آن من و رئیس جمهوری آذربایجان توافق کردیم، یا به‌عبارتی به این درک مشترک رسیدیم، که ارمنستان و آذربایجان باید تمامیت ارضی یکدیگر را به‌رسمیت بشناسند، یعنی مساحت ۲۹۸۰۰ کیلومتر مربع برای ارمنستان، ‌و ۸۶۶۰۰ کیلومتر مربع برای آذربایجان. اما رئیس جمهوری آذربایجان تاکنون رسیدن به این درک مشترک را علناً تأیید نکرده، والبته تکذیب هم نکرده. همین نکتهٔ باریکی است که بی‌اعتمادی ایجاد می‌کند.

علی‌اف: من فکر می‌کنم امیدواری به‌جاست. این دیدارها باعث شده ما به مسائل بسیار حساسی بپردازیم، نظیر این‌که مرزمان چه شکلی خواهد بود؟ مرز میان ارمنستان و آذربایجان تعریف نشده، چراکه به محض فروپاشی شوروی ما با تهاجم روبه‌رو شدیم. بنابراین مسئله این است که این مرز چطور خواهد بود؟ وضعیت واقعی در نقاط مرزی چه خواهد بود؟

وضعیت ارتباطات چطور خواهد بود؟ چون ارمنستان پس از جنگ دوم قره‌باغ متعهد شده که اجازهٔ دسترسی آذربایجان را به (برون‌بومِ) نخجوان بدهد. اما این اتفاق هنوز نیفتاده. اغلب بندهای پیمان صلح را وزیران نوشته‌اند، و به‌نظرم دیدارهای ما صرفا حال‌وهوای مناسب را فراهم می‌کند. اما اگر از سوی ارمنستان رویکرد سازنده‌ای ببینیم، و مهمتر از همه، اگر آنها کاملاً میل به جدل برسر تمامیت ارضی ما را کنار بگذارند، آنگاه می‌توان خیلی زود، حتی شاید تا پایان امسال، به راه‌حلی برای صلح رسید.

میانجی‌گری اتحادیهٔ اروپا چه کارکردی داشته است؟

علی‌اف: درواقع، اتحادیهٔ اروپا در زمان اشغال و هنگامی که مذاکرات ۱۹۹۲ آغاز را کردیم عضو فرآیند میانجیگری نبود. این اقدام در واقع کار شارل میشل، رئیس کمیسیون اروپا بود که از ما دعوت کرد، و ما هم پذیرفتیم، چراکه با درنظر گرفتن سطح همکاری‌های آذربایجان و اروپا، و ارمنستان و اروپا، اتحادیهٔ اروپا می‌تواند بهترین گزینه باشد، چون روابط ما با اروپا براساس احترام و اعتماد متقابل، و همچنین براساس منافع طرفین است.

این اقدامات حالا دارد به گفتگوهایی بسیار جدی تبدیل می‌شود، چون ما نه‌تنها در بروکسل، بلکه حتی به‌موازات طرح صلح اروپا هم با هم دیدار می‌کنیم. که آخرین بارش در کیشیناو بود. به‌نظرم اینها مهم است چون اجازه نمی‌دهیم شرایط به رکود برسد، چون اگر اینطور شود، به‌نوعی بازی متوقف شده، و درنتیجه از وقوع هیچ احتمال خطرناکی در امان نیستیم.

پاشینیان: مایلم در ابتدا تأکید کنم که مزایای میانجیگری اروپا از مدتها پیش برای همه معلوم بوده. اما هر میانجی‌گری‌ای کاستی‌های خاص خودش را دارد. و اگر اجازه بدهید دربارهٔ آنها صحبت می‌کنم. فرض من آن است که میانجیگری مفید آن است که اگر یکی از طرفین به درک مشترکِ حاصل‌شده احترام نگذاشت، این کار با رفتار سیاسی میانجیان نسبت به آن طرف همراه باشد. ما در بروکسل شاهد چنین چیزی نبوده‌ایم و من پیوسته به این مسئله اشاره می‌کنم.

مایلم رازی را با شما درمیان بگذارم، ما سندی به نام «بازبینی» تهیه کرده‌ایم که در آن مواردی که در بروکسل برسرشان به توافق رسیده‌ایم اما بعد رعایت نشده‌اند لیست شده‌اند. و این موارد پروندهٔ ضخیمی دارد. یعنی پروندهٔ عریض و طویلی پیدا کرده که نگران‌کننده است.

کمترشدن توجه جهانی در اثر جنگ اوکراین
فکر می‌کنید این‌که غرب یعنی اروپا و آمریکا نقش مهمی در این زمینه ایفا کرده‌اند، خصومتِ قدرتِ موازنه‌گر منطقه، یعنی روسیه را برانگیخته؟ یا درگیری روسیه در اوکراین به دیگر بازیگران منطقه‌ای امکان داده تا برای رسیدن به توافق به شما و آذربایجان کمک کنند؟

پاشینیان: اجازه بدهید یادآوری کنم که این‌گونه صحنه‌های رقابت بین‌المللی مستقیما به ما مربوط نمی‌شوند، چون همانطور که می‌دانید اعضای گروه (پیمان) مینسک در این زمینه حاضر و فعال بودند. این گروه بین‌المللی به‌منظور حل‌وفصل مسئلهٔ ناگورنو-قره‌باغ تشکیل شده بود. اما از ۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۲ ارتباط بعضی از اعضای این گروه با هم متوقف شد. برخی تصمیم گرفتند با دیگران در ارتباط نباشند، و به‌ خاطر همین بود که مسئله به‌وجود آمد.

علی‌اف: درواقع، میانجی توافق آتش‌بس و صدور اعلامیهٔ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ روسیه بود، نه اروپا و آمریکا. و نخستین دیدار ما با همکاران ارمنی‌مان از سوی روسیه و در این کشور برگزار شد. اما بعد از جنگ روسیه و اوکراین وضعیت عوض شد و ما شاهد فعال‌ترشدن ایالات متحده و اتحادیهٔ اروپا بودیم. درعمل، برای ما فرق چندانی ندارد که چه کسی فرآیند میانجیگری را هدایت کند، یا تا میزان مشخصی، نقش پررنگ‌تری در آن داشته باشد. مهم به نتیجه رسیدن است.

می‌دانم که شما رابطهٔ تاریخی و پیچیده‌ای با روسیه دارید. به‌نظرتان تأثیر روسیه بر منطقه در حال حاضر چطور است؟

علی‌اف: در مورد آذربایجان، باید گفت خیلی چیزها تغییر نکرده، چون رابطهٔ ما و روسیه متوازن خواهد بود، یعنی روابط ما براساس به‌ رسمیت شناختن منافع ملی طرفین، و البته تمامیت ارضی و حق حاکمیت خواهد بود. روسیه همسایه و شریک ماست.

پاشینیان: البته، به‌خاطر رویدادهای اوکراین، این علاقه، نه‌تنها در روسیه که در دیگر بازیگران ژئوپولتیک نیز کمتر شده، چون همهٔ توجه جهان عملا متوجه اوکراین است، و این یکی از عوامل است.

گذرگاه لاچین و چالش دسترسی مردم منطقه به اقلام ضروری
اجازه بدهید از موقعیت فعلی منطقه صحبت کنیم. اروپا و آمریکا خواستار برقراری رفت‌وآمد آزاد در گذرگاه لاچین شده‌اند. اکنون وضعیت این گذرگاه که دروازهٔ حیاتی ساکنان ناگورنو-قره‌باغ است چطور است؟

پاشینیان: چیزی که فعلا در ناگورنو-قره‌باغ در جریان است یک بحران انسانی است، بحران انسانی به چه معنا؟ به این معنا که هیچ غذایی به ناگورنو-قره‌باغ نمی‌رسد. تأمین مواد خوراکی از بیرون ممکن نیست. تعدادی از کالاهای ضروری موجود نیست، مردم به دارو و غذای کودک دسترسی ندارند. لوازم بهداشتی تأمین نمی‌شود. اقلام ضروری معاش مردم موجود نیست. آذربایجان گازرسانی به مردم ناگورنو-قره‌باغ را قطع کرده. همچنین جلوی تأمین سوخت را گرفته. بنابراین در این منطقه ما با خطر جدی گرسنگی و سلامت و خطرات از این دست روبه‌رویم.

می‌دانید که آذربایجان منکر اینهاست و و می‌گوید جادهٔ اقدم باز است.

پاشینیان: نمی‌دانم منظورشان کجاست، اما من دربارهٔ سندی حرف می‌زنم که امضا شده و اعتبار بین‌المللی دارد، در این سند نام گذرگاه لاچین به وضوح قید شده، گذرگاهی که تحت کنترل صلح‌بانان روس است، و فقط یک مسیر به عرض پنج کیلومتر نیست که باید از کنترل آذربایجان بیرون باشد، بلکه این منطقه باید رابط ناگورنو-قره‌باغ و ارمنستان باشد.

علی‌اف: آزادی رفت‌وآمد محدود نشده. از ۲۳ آوریل که ایستگاه کنترل مرزی را دایر کرده‌ایم بیش از ۲۰۰۰ ساکن قره‌باغ به‌سهولت به ارمنستان رفت‌وآمد داشته‌اند. اما در ۱۵ ژوئن ارمنستان با یک حرکت نظامی تحریک‌آمیز یکی از مرزبانان ما را زخمی کرد، و مسیر به‌منظور بررسی این موضوع موقتاً بسته شد، اما بعد دوباره باز شد. صلیب سرخ رساندن دارو و جابه‌جایی بیماران نیازمندِ بستری‌شدن را به ارمنستان از سر گرفت. اما متأسفانه هنگام کنترل کامیون‌های صلیب سرخ در آنها کالاهای قاچاقی نظیر سیگار و آیفون و گازوئیل پیدا شد. به مسئولان صلیب اطلاع داده شد و آنها طی تماسی گفتند هیچگونه مسئولیتی در قبال این مسئله ندارند درحالی‌که کامیون‌ها نشان صلیب صرخ داشتند و رانندگان هم یونیفورم صلیب سرخ پوشیده بودند.

مادران داغدار سیاستمداران را مسئول می‌دانند
حدود ۵ هزار نفر از دو طرف در درگیری سال ۲۰۲۰ جان باختند. من در این منطقه با مادران شماری از سربازان کشته‌شدهٔ ارمنی دیدار کردم. از خلال گزارش‌های همکارانم نیز شاهد درد و مصیبت افراد آن سوی مرز یعنی آذربایجان نیز بوده‌ام، یکی از مادران سیاستمداران را مسئول جنگ و کشته‌شدن پسرانش می‌دانست و می‌گفت آنان باید امور را به‌شکل دیپلماتیک حل‌وفصل می‌کردند و نباید به دام جنگ می‌افتادند. شما مأموریت خود را چه می‌دانید؟ پیروزی در جنگ یا رسیدن به صلح پایدار؟

علی‌اف: پیروزی در جنگ مأموریت زندگی سیاسی من بود و با موفقیت به پایان رسید. ما در جنگ پیروز شدیم و عدالت را برقرار کردیم و تمامیت ارضی را به خودمان برگرداندیم، و حالا دربارهٔ صلح گفتگو می‌کنیم. اگر ارمنستان صلح بخواهد به صلح خواهیم رسید، چون ما هیچ‌گونه ادعای ارضی نسبت به ارمنستان نداریم، و نمی‌خواهیم آنها هم نسبت به ما چنین ادعایی داشته باشند. و این یعنی کسانی که اکنون در قره‌باغ و تحت کنترل صلح‌بانان روس زندگی می‌کنند، در آذربایجان زندگی می‌کنند، و باید انتخاب کنند که یا شهروند آذربایجان باشند و به عنوان اقلیت قومی در همین کشور که مملو از اقلیت‌هاست زندگی کنند یا اینجا را ترک کنند.

پاشینیان: می‌دانید، جنگ در هر صورت اشتباه است. اگر جنگی روی دهد، یعنی کسی در جایگاهی خطا کرده، یا کسانی در جایگاه‌های مختلف دچار خطا شده‌اند. اما از سوی دیگر باید پرسید دلیل جنگ چیست؟ سبب جنگ این است که رسیدن به صلح پایدار یا حفظ صلح محال است. آیا این محال‌بودنِ صلح واقعی و اصیل است؟ آیا موثق است؟ مسئله این است. پسر من هم در جنگ شرکت داشت. همسر من هم در این جنگ حضور داشت. و حالا شما دراین‌باره می‌پرسید و سوال‌تان هم بسیار جدی است و البته برحق. اما به‌نظرم این مسئله بسیار عمیق است. بشر همواره در سراسر دوران حضورش، دربارهٔ اجتناب از جنگ و رسیدن به صلح سخن گفته است. پس آیا مسئله همیشه این است که سیاستمداران خوب‌ یا بد بوده‌اند، یا هستند؟

پیامی به مردم طرف مقابل
مایلم بدانم آیا شما پیام خاصی برای طرف مقابل دارید، البته نه برای سیاستمداران طرف مقابل که آنها را می‌بینید، بلکه برای مردم.

پاشینیان: مردم چیزهایی می‌گویند نظیر این‌که ما از مدتها پیش اینجا زندگی کرده‌ایم و همچنان تا مدتها اینجا زندگی خواهیم کرد. من فکر می‌کنم همهٔ حرف‌ها زده شده. بااین‌همه، چیزی هست که مایلم با مردم ارمنستان و مردم آذربایجان درمیان بگذارم، چراکه مردم ارمنستان و آذربایجان باید از دولت‌های‌شان صلح بخواهند، این درخواست باید به وضوح یک درخواست علنی باشد. و آرامش، انعطاف‌پذیری و مهارت برای رسیدن به آن ضروری است.

علی‌اف: خب، من دراین‌باره فکر نکرده‌ام. چون اولین‌بار است که چنین سوالی از من می‌شود. پیامم به ارمنی‌های ساکن ارمنستان این است که ما خواهان صلح با دولت‌شان هستیم. پیام دیگرم به آنها آن است که موقعیت ژئوپولتیک کنونی و توازن قوا را درک کنند. رهبران ارمنستان سال‌های سال مردم خودشان را قانع می‌کردند که قوی‌ترین ارتش دنیا را دارند و اگر جنگ دربگیرد تا باکو می‌آیند، اما جنگ این روایت را درهم شکست. ما دیگر جنگ نمی‌خواهیم. نه امروز و نه هیچ وقت دیگر. و به ارمنی‌های ساکن قره‌باغ می‌گویم، آنها نباید پیرو به‌اصطلاح رهبران‌شان باشند.

این رهبران دائما به آنها دروغ می‌گویند. بنابراین ارمنیان قره‌باغ باید درک کنند که جزء آذربایجان‌بودن امنیت‌ و حقوق شهروندی‌شان را تأمین می‌کند، حقوقی نظیر آموزش‌وپرورش، فرهنگ، و دین و مذهب. آنها زندگی طبیعی خواهند داشت و دیگر گروگان و بازیچه نخواهد بود. ما به آنها زندگی عادی می‌دهیم. معتقدم که آنها اگر به حرف من گوش بدهند متوجه اینها خواهند شد و می‌دانند که من پای حرفم هستم.